Στη σύγχρονη οικογενειακή ζωή, όπου γίνεται συχνά λόγος για τη συναισθηματική, ψυχική και σωματική ευημερία, μια μορφή κακοποίησης παραμένει λιγότερο ορατή αλλά βαθιά επιζήμια: η οικονομική βία. Συχνά παραβλέπεται και αφορά τον έλεγχο της πρόσβασης ενός ανθρώπου σε οικονομικούς πόρους, περιορίζοντας την αυτονομία, την ανεξαρτησία και την ικανότητά του να συντηρήσει τον εαυτό του και τα παιδιά του. Όταν αυτή η μορφή κακοποίησης συναντά τη γονεϊκότητα, δημιουργεί ένα πλέγμα ευαλωτότητας που όχι μόνο εγκλωβίζει ανθρώπους σε βλαπτικές σχέσεις, αλλά επηρεάζει και την ανάπτυξη, την ασφάλεια και την ευημερία των παιδιών.
Τι είναι η οικονομική βία;
Η οικονομική βία, που ονομάζεται και οικονομική κακοποίηση, είναι μια μορφή ενδοοικογενειακής κακοποίησης όπου ο ένας σύντροφος ασκεί έλεγχο στον άλλον μέσω της χειραγώγησης ή του περιορισμού των οικονομικών πόρων. Παραδείγματα είναι: να εμποδίζει τον σύντροφο να εργαστεί, να ελέγχει όλα τα οικονομικά του νοικοκυριού, να στερεί χρήματα για βασικές ανάγκες, να απαιτεί λογοδοσία για κάθε έξοδο, να παίρνει δάνεια στο όνομά του χωρίς συναίνεση, να υπονομεύει ευκαιρίες εργασίας και να απειλεί ότι θα σταματήσει τη διατροφή των παιδιών για να διατηρήσει τον έλεγχο και την εξάρτηση. Σε αντίθεση με τη σωματική βία, η οικονομική κακοποίηση μπορεί να είναι διακριτική και παρατεταμένη και συχνά περνά απαρατήρητη από τους άλλους, ακόμη και από τα ίδια τα θύματα. Πρόκειται για εξουσία και έλεγχο, με όπλο τα χρήματα.
Μελέτη περίπτωσης: Σερβία
Πρόσφατα, ένας από τους εταίρους του έργου, το Κέντρο για Μαμάδες (Centar za mame), πραγματοποίησε έρευνα για την οικονομική βία στη Σερβία με τίτλο «Οικονομική ανεξαρτησία των μητέρων στη Σερβία: το δικαίωμα στα δικά τους χρήματα», στην οποία συμμετείχαν σχεδόν δυόμισι χιλιάδες γυναίκες. Παρότι οι χώρες μας έχουν διαφορετικές κουλτούρες, δεν διαφέρουν τόσο πολύ σε αυτό το θέμα. Γι’ αυτό μοιραζόμαστε τα αποτελέσματα από τη Σερβία ως μελέτη περίπτωσης, πιστεύοντας ότι θα ήταν παρόμοια και στις άλλες χώρες του έργου, όπως και τα ευρήματα και οι προτάσεις.
Στη Σερβία, μία στις δέκα μητέρες (10,5%) έχει σύντροφο που περιορίζει την πρόσβασή της σε χρήματα, ενώ το 14,2% των συντρόφων/συζύγων πιστεύει ότι έχει το δικαίωμα να αποφασίζει πόσα χρήματα «χρειάζεται» η σύζυγός του. Επιπλέον, περισσότερες από μία στις τέσσερις μητέρες (26,4%) πρέπει να δικαιολογούν στον σύντροφό τους πώς ξόδεψαν τα χρήματα. Μία στις πέντε μητέρες (20,4%) δεν της επιτρέπεται από τον σύντροφό της να αγοράσει ό,τι θέλει, και το 5,2% αναγκάστηκε, παρά τη θέλησή του, να δανειστεί χρήματα ή να πουλήσει πολύτιμα αντικείμενα επειδή το ζήτησε ο σύντροφος. Ενώ το 26% των μητέρων δεν είναι ικανοποιημένο με τον τρόπο που γίνεται η διαχείριση των χρημάτων στο νοικοκυριό, το 29,4% δεν έχει κανέναν έλεγχο στα οικονομικά της οικογένειας. Ιδιαίτερα ανησυχητικό είναι ότι το 17% των μητέρων δεν αισθάνεται οικονομικά ασφαλές δίπλα στον σύντροφό του.
Στην κοινωνία μας, η οικονομική βία ως μορφή έμφυλης βίας συζητιέται σπάνια, παρότι αποτελεί σοβαρή απειλή για την οικονομική ασφάλεια και την ανεξαρτησία των μητέρων. Ορισμένες μορφές της υπάρχουν τόσο καιρό που έχουν «κανονικοποιηθεί» στις σχέσεις των ζευγαριών, κάτι ιδιαίτερα ανησυχητικό. Η έρευνα έδειξε ότι το ένα τρίτο των μητέρων έχει χαμηλότερο εισόδημα από τότε που έγινε μητέρα, σε σύγκριση με πριν. Καθώς η γέννηση ενός παιδιού συχνά φέρνει νέες ισορροπίες στην οικογένεια, είναι κρίσιμο οι μητέρες να είναι οικονομικά σταθερές εκείνη τη στιγμή.
Ένα μοτίβο ελεγκτικής συμπεριφοράς απέναντι στις γυναίκες, όπως το να τους λένε πόσα και πώς να ξοδεύουν, να ελέγχουν τα οικονομικά και να τις αναγκάζουν να δικαιολογούν τα έξοδά τους, αναλύθηκε σε μια υποομάδα μητέρων που δήλωσαν ότι το βιώνουν. Το μοτίβο αυτό συνδεόταν σταθερά και σημαντικά με το μορφωτικό επίπεδο της γυναίκας, την εργασιακή της κατάσταση και τον αριθμό των παιδιών, και ήταν ίδιο σε όλες τις περιοχές της Σερβίας. Η έρευνα έδειξε ότι όταν η γυναίκα εργάζεται με πλήρη απασχόληση, οι αποφάσεις για τα χρήματα που κερδίζουν και οι δύο σύντροφοι λαμβάνονται πολύ συχνότερα από κοινού. Αυτό είναι πολύ σπανιότερο όταν η γυναίκα εργάζεται με μερική απασχόληση ή είναι άνεργη. Οι γυναίκες που ζουν σε αστικές περιοχές και έχουν υψηλότερη μόρφωση διαχειρίζονται πιο ανεξάρτητα, μόνες ή από κοινού, τα χρήματα που κερδίζουν. Φαίνεται επίσης ότι όσο υψηλότερο είναι το μορφωτικό επίπεδο και των δύο συντρόφων, τόσο πιο ισότιμα παίρνουν αποφάσεις για μικρά και μεγάλα έξοδα. Αυτό επιβεβαιώνει για άλλη μια φορά ότι η εκπαίδευση είναι προστατευτικός κοινωνικός παράγοντας για τις μητέρες.
Η έρευνα έδειξε ότι οι μητέρες που μεγαλώνουν τα παιδιά τους μόνες ή κυρίως μόνες βρίσκονται σε ιδιαίτερα ευάλωτη θέση. Τα στοιχεία δείχνουν ότι όταν υπάρχουν παιδιά, η οικονομική βία μπορεί να διαρκέσει πολύ περισσότερο από τον ίδιο τον γάμο. Σχεδόν οι μισοί πατέρες (44,5%) δεν καταβάλλουν διατροφή. Από όσους καταβάλλουν, πολλοί (46,2%) είτε δεν πληρώνουν τακτικά είτε έχουν μειώσει ακόμη και το εισόδημά τους για να μειωθεί το ποσό που όρισε το δικαστήριο. Παρότι η Δημοκρατία της Σερβίας έχει ορίσει νόμιμο ελάχιστο ποσό διατροφής, που αναπροσαρμόζεται με βάση τις αυξήσεις των επιδομάτων για ανήλικα εξαρτώμενα μέλη, το 91,3% των πατέρων στη Σερβία δεν το τηρεί. Σύμφωνα με την έρευνα, η στάση των πατέρων απέναντι στη διατροφή συνδέεται στατιστικά με τον χρόνο που περνούν με τα παιδιά τους. Οι πατέρες που δεν εκπληρώνουν τις οικονομικές τους υποχρεώσεις, ή τις εκπληρώνουν ακανόνιστα χωρίς αναπροσαρμογή στον πληθωρισμό, περνούν λιγότερο χρόνο με τα παιδιά τους. Έτσι, το 25,8% των πατέρων στη Σερβία δεν βλέπει καθόλου τα παιδιά του και το 37,8% περνά μαζί τους λιγότερο από το ένα τέταρτο του προσωπικού του χρόνου.
Η ικανοποίηση των μητέρων από την κατανομή των χρημάτων στην οικογένεια τις επηρεάζει άμεσα, ακόμη και στο αν θα κάνουν κι άλλα παιδιά. Μία στις τέσσερις μητέρες δήλωσε ότι αυτό επηρεάζει την απόφασή της για μελλοντική τεκνοποίηση. Επειδή η γεννητικότητα είναι πάντα θέμα δημόσιου ενδιαφέροντος, θέλουμε να τονίσουμε ότι είναι σημαντικό για όλους μας να χτίσουμε μια κοινωνία όπου τα στατιστικά αυτής της έρευνας βελτιώνονται και γίνονται πιο δίκαια. Μπορούμε να ξεκινήσουμε διεκδικώντας:
- καλύτερες συνθήκες ώστε οι γυναίκες να ολοκληρώνουν την τυπική τους εκπαίδευση ακόμη και αφού γίνουν μητέρες,
- μεγαλύτερο σεβασμό των εργασιακών δικαιωμάτων των μητέρων και συνεπείς κυρώσεις για όσους τα παραβιάζουν,
- κίνητρα προς τους εργοδότες, μέσω φορολογικών ελαφρύνσεων, για τη στήριξη των μητέρων που επιστρέφουν από άδεια μητρότητας, ώστε να μειωθεί ο κίνδυνος απόλυσης,
- να μη λαμβάνουν οι μητέρες χαμηλότερες αποδοχές κατά την άδεια μητρότητας σε σχέση με πριν,
- περισσότερους παιδικούς σταθμούς και θέσεις για παιδιά άνεργων μητέρων, ώστε να έχουν την ευκαιρία να βρουν εργασία,
- τη δημιουργία κρατικού ταμείου διατροφής, στο οποίο θα μπορούν να στηρίζονται οι μητέρες όταν ο πρώην σύντροφος δεν πληρώνει.
Η οικονομική βία είναι μια σιωπηλή αλλά καταστροφική δύναμη στη ζωή πολλών γονέων. Υπονομεύει την αυτονομία τους, θέτει σε κίνδυνο την ασφάλεια και την ανάπτυξη των παιδιών τους και εγκλωβίζει τις οικογένειες σε κύκλους εξάρτησης και κακοποίησης. Η αναγνώριση της οικονομικής βίας ως σοβαρού, έμφυλου και συστημικού ζητήματος είναι απαραίτητη για ουσιαστικές απαντήσεις σε επίπεδο πολιτικής, νομοθεσίας και κοινότητας. Για να τελειώσει αυτή η μορφή κακοποίησης χρειάζεται συλλογική προσπάθεια, από τις κυβερνήσεις και τα νομικά συστήματα μέχρι τα σχολεία, τους επαγγελματίες υγείας και την κοινωνία συνολικά, ώστε κανένας γονιός να μη χρειάζεται να διαλέξει ανάμεσα στην επιβίωση και την ασφάλεια και κανένα παιδί να μη μεγαλώνει στη σκιά ενός σιωπηλού ελέγχου.
Συγγραφέας: Jovana Ružičić
